ผื่นผิวหนัง Incontinence-Associated Dermatitis (IAD) เป็นภาวะผิวหนังอักเสบระคายเคืองที่พบบ่อยอย่างยิ่งในผู้สูงอายุ ผู้ป่วยติดเตียง ผู้ที่มีความบกพร่องในการเคลื่อนไหว และผู้ที่ต้องสวมผ้าอ้อมผู้ใหญ่เป็นประจำ
โดยผื่นจะปรากฏในบริเวณที่สัมผัสกับผ้าอ้อมและสิ่งขับถ่ายโดยตรง ได้แก่ ก้น รอบอวัยวะเพศ ขาหนีบ ซอกก้น สะโพก ท้องน้อย และต้นขาด้านใน ซึ่งนอกจากจะทำให้เกิดอาการแดง สร้างความแสบร้อน คัน และทรมานแล้ว หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่จัดการอย่างถูกวิธีจะทำลายเกราะปกป้องผิว ส่งผลให้เกิดการติดเชื้อซ้ำซ้อนและพัฒนาไปเป็นแผลเรื้อรังที่ยากต่อการรักษาได้ หากไม่ได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม
ผื่นผ้าอ้อมผู้ใหญ่ เกิดจากอะไร?
โครงสร้างผิวตามธรรมชาติถูกทำลายลงจากปัจจัยกระตุ้นรอบด้านประสานกัน
การสูญเสียเกราะป้องกันผิว (Skin Barrier)ปกติผิวหนังของมนุษย์จะมีฤทธิ์เป็นกรดอ่อน (pH 4.5–5.5) เพื่อยับยั้งการเจริญเติบโตของเชื้อโรค แต่เมื่อสัมผัสสิ่งขับถ่ายที่มีฤทธิ์เป็นด่างเป็นเวลานาน ค่า pH บนผิวจะสูงขึ้น ส่งผลให้เอนไซม์ย่อยอาหารในอุจจาระ เช่น Protease และ Lipase ทำงานได้ดีขึ้นและเข้ากัดเซาะทำลายเซลล์ผิวชั้นนอกสุด (Stratum Corneum) จนเปื่อยยุ่ยและอ่อนแอ
ความเปียกชื้นสะสม ความอับชื้นจากการระบายอากาศที่ไม่ดีใต้ผ้าอ้อม ผสมรวมกับความเปียกชื้นที่เกิดจากปัสสาวะ อุจจาระและเหงื่อ เป็นเวลานาน ทำให้เกิดภาวะผิวหนังบวมน้ำ (Skin Maceration) เซลล์ผิวจะสูญเสียความแข็งแรง ขาดน้ำมันหล่อเลี้ยงตามธรรมชาติ และไวต่อการระคายเคือง
แรงเสียดสีกับผ้าอ้อม ผิวหนังที่เปื่อยยุ่ยจะทนต่อแรงเสียดสีได้น้อยลงอย่างมาก เมื่อมีการสวมใส่ผ้าอ้อมที่ขนาดไม่พอดี หากคับไปจะกดรัดบริเวณขาหนีบ รอบเอว และสะโพก หากหลวมไปตัวผ้าอ้อมจะเลื่อนไปมาขณะพลิกตัวหรือเคลื่อนไหว ส่งผลต่อผิวทำให้เป็นผื่นผ้าอ้อมและเกิดการถลอกเป็นแผลเปิดได้ง่าย
สารเคมีระคายเคืองต่อผิว ปัสสาวะที่หมักหมมจะถูกแบคทีเรียเปลี่ยนสภาพเป็นแก๊สแอมโมเนียที่มีฤทธิ์กัดกร่อนผิวโดยตรง ร่วมกับสารตกค้างในเนื้อวัสดุผ้าอ้อมเกรดต่ำ หรือสารเคมี สารกันเสีย และน้ำหอมจากผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดและทิชชู่เปียกทั่วไป
ความเสื่อมถอยของผิวตามวัย ผู้ใหญ่ที่มีปัญหาผิวหนัง อย่างเช่น ผิวหนังบอบบาง แพ้ง่าย หรือเป็นโรคผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง ยิ่งรวมถึงผิวผู้สูงอายุบางลง ขาดคอลลาเจนและไขมันใต้ชั้นผิว ส่งผลให้โครงสร้างผิวแห้ง แตก และซ่อมแซมตัวเองได้ช้ากว่าปกติ จึงเอื้อให้เกิดผื่น IAD ได้ง่ายและรุนแรงขึ้น
อาการของผื่นผ้าอ้อมผู้ใหญ่
การสังเกตลักษณะทางคลินิกเพื่อการรักษาที่ตรงจุดและแยกผื่นระคายเคืองออกจากภาวะอื่น
ระยะเริ่มต้น ผิวหนังมีสีชมพูหรือแดงระเรื่อ รู้สึกแสบหรือคันยิบๆ ผิวสัมผัสมีความอุ่นกว่าปกติ และจะแสบมากขึ้นทันทีเมื่อสัมผัสปัสสาวะที่ชิ้นใหม่
ระยะปานกลาง ผิวหนังเริ่มมีลักษณะเปื่อย ยุ่ย ลอกเป็นขุย มีรอยถลอกตื้นๆ แสบมากขึ้น และเริ่มมีน้ำเหลืองซึมออกมาชั้นนอก
ระยะรุนแรง ผิวหนังแตกเป็นแผลเปิดลึก มีเลือดและน้ำเหลืองไหลซึมตลอดเวลา ผู้ป่วยเจ็บปวดทรมานมาก และมีความเสี่ยงสูงมากต่อการติดเชื้อแบคทีเรียในกระแสเลือด
การแยกผื่นและแผลกดทับ
ผื่นระคายเคือง (IAD)
สัมพันธ์กับความเปียกชื้น จะเป็นสีแดงอมชมพูกระจายตัวตามบริเวณที่สัมผัสปัสสาวะ ขอบผื่นไม่คมชัด เกิดเฉพาะจุดที่สัมผัสของเสีย และเน้นแสบมากกว่าคัน
ผื่นติดเชื้อรา (Candida)
จะมีสีแดงสด ขอบผื่นชัดเจน ลามลึกเข้าไปในซอกพับที่อับชื้น และมีตุ่มแดงเล็ก ๆ กระจายรอบปื้นแดงใหญ่ (Satellite Lesions) พร้อมอาการคันรุนแรง
แผลกดทับ (Pressure Injury) เกิดจากแรงกดทับเป็นเวลานาน มักพบบริเวณปุ่มกระดูก เช่น ก้นกบ สะโพก ส้นเท้า และมีขอบแผลค่อนข้างชัดเจน
แนวทางการรักษาและฟื้นฟูผิวที่ถูกต้อง
วิธีดูแลรักษาผื่นผ้าอ้อมอย่างถูกต้อง
การทำความสะอาดผิวอย่างอ่อนโยนที่สุด ทุกครั้งที่เปลี่ยนผ้าอ้อม ควรล้างผิวด้วยน้ำสะอาดหรือใช้ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดสูตรอ่อนโยนที่มีค่า pH สมดุลหลีกเลี่ยงสบู่ก้อนที่มีความเป็นด่างสูง น้ำร้อนจัด และฟองน้ำที่หยาบกร้าน หลังทำความสะอาดให้ใช้ผ้าขนนุ่มสะอาดซับผิวเบาๆ จนแห้งสนิท ห้ามเช็ดถูหรือขัดผิวเด็ดขาด
การสร้างเกราะป้องกันผิว ใช้ครีมปกป้องผิว (Barrier Cream) ชโลมครีมทาผิวหรือออยล์เมนต์เคลือบผิวหนาๆ 2–4 ครั้งต่อวัน โดยเลือกสูตรที่มีส่วนผสมของ Zinc Oxide, Petroleum Jelly, Dimethicone หรือ Dexpanthenol (เช่น สูตรเดียวกับที่ใช้ทาก้นเด็กทารกที่ปราศจากสารกันเสียและน้ำหอม) เพื่อสร้างชั้นฟิล์มกันน้ำบล็อกผิวหนังออกจากความเปียกชื้นและสิ่งสกปรก พร้อมคืนความชุ่มชื้นให้ผิว
หลีกเลี่ยงสเตียรอยด์ด้วยตัวเอง ห้ามซื้อยาทาสเตียรอยด์มาใช้เองโดยเด็ดขาด เพราะอาจทำให้ผิวหนังบางลงระคายเคืองง่าย และกดภูมิคุ้มกันเฉพาะที่จนทำให้เชื้อราและแบคทีเรียเติบโตลุกลามได้ง่ายขึ้น หากจำเป็นควรใช้ภายใต้คำแนะนำของแพทย์เท่านั้น
การวางแผนดูแลสุขอนามัยในชีวิตประจำวันเพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อน
ปรับพฤติกรรมการสวมใส่ เปลี่ยนผ้าอ้อมทันทีเมื่อมีการขับถ่ายอุจจาระ และตรวจสภาพผ้าอ้อมทุก 2–4 ชั่วโมง เลือกขนาดที่พอดีตัวไม่คับหรือหลวมเกินไป และเลือกผ้าอ้อมสำเร็จรูปเกรดพรีเมียมที่ผิวสัมผัสนุ่มคล้ายผ้า ระบายอากาศได้รอบทิศทาง (Breathable Backsheet) และกักเก็บของเหลวได้แห้งสนิท
เปิดผิวระบายอากาศ หลังทำความสะอาดและซับผิวแห้งแล้ว หากอาการเอื้ออำนวย ให้ปล่อยผิวหนังสัมผัสอากาศบริสุทธิ์ประมาณ 5–10 นาที ก่อนใส่ผ้าอ้อมชิ้นใหม่ เพื่อลดความร้อนชื้นสะสมใต้ร่มผ้า
ดูแลระบบกายภาพและโภชนาการ หมั่นพลิกตะแคงตัวผู้ป่วยติดเตียง อย่างน้อยทุก 2 ชั่วโมง เพื่อลดแรงกดและแรงเสียดสี พร้อมเสริมโภชนาการให้ได้รับโปรตีน วิตามิน และน้ำอย่างเพียงพอเพื่อช่วยกระตุ้นการซ่อมแซมเซลล์ผิวหนัง
เมื่อใดควรรีบพบแพทย์
ควรพาผู้ป่วยไปพบแพทย์ทันที หากพบอาการดังต่อไปนี้
หากผื่นไม่ดีขึ้นหรือลุกลามกว้างขึ้นภายใน 2–3 วันแม้จะดูแลอย่างถูกวิธี
ผิวเริ่มมีตุ่มหนอง ตุ่มน้ำ หรือแผลเปิด
มีเลือดหรือน้ำหนองไหลซึม
เริ่มส่งกลิ่นเหม็นผิดปกติจากแผล
มีไข้ หนาวสั่น หรือสงสัยว่ามีการติดเชื้อ
ผู้ป่วยปวดหรือแสบมากจนรบกวนการพักผ่อนหรือการใช้ชีวิตประจำวัน
